Klienci mojej kancelarii, którzy przychodzą po pomoc w sprawie rozwodowej, bardzo często zadają mi również pytania o kwestie uzyskania rozwodu kościelnego. Chociaż w przestrzeni publicznej bardzo często mamy do czynienia ze stosowaniem niewłaściwej terminologii, warto zapamiętać, że w przypadku małżeństwa sakramentalnego nie mamy do czynienia z rozwodem sensu stricto. Prawo kanoniczne nie przewiduje bowiem instytucji rozwodu, a w stosunku do małżeństwa możemy mówić o stwierdzeniu jego nieważności.
Rozwód a stwierdzenie nieważności małżeństwa
Zrozumienie różnicy między terminem „rozwód” a „stwierdzenie nieważności” jest niezwykle istotne, gdyż pozwala lepiej pojąć czym jest procedura kanoniczna o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Oczywiście sam rozwód nie jest terminem występującym w prawie kanonicznym, jednak nawet odwołując się do prawa powszechnego (świeckiego) można stwierdzić, że rozwód jest rozwiązaniem małżeństwa, które wcześniej zostało ważnie zawarte. Z kolei stwierdzenie nieważności małżeństwa, to postępowanie, w trakcie którego głównym problemem jest stwierdzenie, czy do zawarcia małżeństwa doszło czy też nie. Zaistnienie pewnych okoliczności w momencie złożenia przysięgi małżeńskiej powoduje, że małżeństwo nigdy nie zostaje ważnie zawarte. O jakich jednak okolicznościach mowa?
Przesłanki stwierdzenia nieważności małżeństwa
Wspomniane powyżej okoliczności to tzw. przesłanki stwierdzenia nieważności małżeństwa. W przypadku ich zaistnienia nie dochodzi do zawarcia małżeństwa sakramentalnego, pomimo wypowiedzenia słów przysięgi małżeńskiej.Prawo kanoniczne wskazuje nam trzy główne grupy takich przesłanek, nazwanych również przyczynami nieważności. Pierwsza grupa dotyczy tzw. przeszkód małżeńskich, druga odnosi się do wad zgody małżeńskiej, natomiast trzecia nazywana jest wadami formy kanonicznej. Ostatnia grupa przesłanek dotyczy właśnie samej formy zawarcia małżeństwa. Jednocześnie jest to grupa przesłanek, które najrzadziej występują w praktyce i co do których z reguły nie są prowadzone postępowania kanoniczne.
Przeszkody małżeńskie
Przeszkody małżeńskie, nazywane również przeszkodami zrywającymi, to grupa okoliczności, których charakter jest dość obiektywny. Ich zaistnienie powoduje, że małżonkowie nie mogli skutecznie zawrzeć związku sakramentalnego. Do tej grupy przesłanek zaliczamy m.in. wiek osób wstępujących w związek, pokrewieństwo oraz powinowactwo między nimi, okoliczność różnej wiary, fakt posiadania święceń lub pozostawania w innym ważnie zawartym związku małżeńskim. Co do niektórych z tych przesłanek, jak chociażby różnej wiary małżonków, możliwe jest uzyskanie dyspensy.
Wady zgody małżeńskiej
Kolejna grupa przesłanek ma charakter mniej obiektywny, ponieważ odnosi się do sfery wolicjonalnej człowieka. Stwierdzenie ich zaistnienia wymaga każdorazowo bardzo wnikliwej analizy sprawy. Do tej grupy zaliczamy przede wszystkim złożenie przysięgi małżeńskiej pod wpływem groźby, przymusu lub podstępnego wprowadzenia w błąd. Za wadę zgody małżeńskiej uznaje się również: błąd co do osoby, błąd co do przymiotów małżeństwa czy niezdolność osoby do podjęcia istotnych obowiązków małżeńskich. Okoliczności te muszą jednak wystąpić w momencie składania przysięgi małżeńskiej.
Procedura związana ze stwierdzeniem nieważności małżeństwa
Sama procedura związana ze stwierdzenie nieważności małżeństwa również odbiega od zwykłej procedury sądowej w przypadku rozwodu. Postępowanie nie jest inicjowane pozwem, ale skargą powodową o stwierdzenie nieważności małżeństwa. Skarga taka musi zostać skierowana do odpowiedniego Sądu Kościelnego, który z reguły jest Sądem Metropolitalnym orzekającym przy danej diecezji. Skarga powodowa powinna być oparta na właściwym tytule powodowym, a zatem prościej mówiąc, na właściwej przesłance nieważności w oparciu o którą małżonek dochodzi stwierdzenia nieważności małżeństwa. Na postawie wskazanego tytułu, Sąd ustala formuły wątpliwości, pod których kątem prowadzone jest dalsze postępowanie. Postępowanie, w trakcie którego następuje przesłuchanie świadków i wysłuchanie stron, kończy się wydaniem wyroku, od którego możliwe jest złożenie apelacji.
Stwierdzenie nieważności małżeństwa – podsumowanie informacji
Proces o stwierdzenie nieważności małżeństwa jest dużo bardziej skomplikowaną procedurą niż rozwód związany z małżeństwem prawa cywilnego. Szczególnie istotne jest prawidłowe wskazanie przesłanek nieważności, na których opiera się skarga powodowa. Duże znaczenie ma również uzasadnienie przesłanek w świetle konkretnego przypadku. Sama procedura kanoniczna również ma wiele zawiłości. W przypadku procesu o stwierdzenie nieważności małżeństwa szczególne znaczenie może mieć pomoc adwokata kościelnego, który pomoże w sporządzeniu skargi powodowej oraz wesprze małżonków w toku procesu. Należy jednak pamiętać, że adwokat taki musi posiadać specjalne uprawnienia oraz być dopuszczonym do występowania przed określonym Sądem Kościelnym. Zapraszam do kontaktu z moją kancelarią.
